Bir müzik eserini hiç duymamış bile olsak, birkaç ölçü, hatta çoğu zaman birkaç notalık bir ezgi parçasını işittiğimizde, onun hangi tarihsel dönemin, hangi coğrafî bölgenin, hangi kültür bağlamının ürünü olduğunu yaklaşık olarak tahmin edebiliriz. Eğer söz konusu müzik hakkında daha ayrıntılı müzikoloji ve tarih bilgisine sahipsek, (eğer varsa) bestecisinin kim olduğunu, onun hangi döneminin ürünü olduğunu bile anlayabiliriz. Opéra comique türünün üslûp özellikleriyle Wagner operasınınkiler arasındaki farkı, en müzik kültürü yoksunu insan bile kolaylıkla ayırt edebilir. Kulağı yalnızca yirminci yüzyıl Türk Sanat Müziği tınılarına alışmış bir vasat dinleyici, Itrî’nin Segâh Mevlevî Ayini’nin hangi eser olduğunu bilmese bile onun “çok eski zamana ait” bir üslûp olduğunu hemen hisseder. Eserlerinin birçoğunu tanıdığımız bir bestecinin o güne dek hiç duymadığımız bir eserini işittiğimizde, yine de onun ürünü olduğunu kolaylıkla tahmin edebiliriz. Üslûp ayırt etmek için tarih, estetik, müzikoloji bilgilerine sahip olmak, kuşkusuz çok daha ayrıntılı, incelikli, analitik bir bakışı mümkün kılar. Ancak bu donanımlara sahip olmadan da belli ölçüde, yüzeysel ya da global bile olsa, işitilen müzik eserini tarih-coğrafya ekseninde konumlandırabiliriz. Bu, sezgiye benzer anlayış, genetik bir içkinlik ya da özel bir yetenek gerektiren zekâ edimi değildir; kolektif belleğin ürünlerini ister istemez içselleştirmenin doğal bir sonucudur; zira toplumsal değerler ve normlar, yalnızca dışsal baskı araçları olarak değil, her bireyin öznel zihin dünyasının doğallaşmış bileşenleri olarak işlev görürler. Bu sayede, bir dönemin ve bir toplumsal ortamın maddî gereklilikleri ve bunların sonucunda şekillenen manevî temsiller, bireysel beğenilerin ön-koşullayıcısı hâline gelirler. Estetik olarak nitelediğimiz güzel olanı ayırt etme ve değerlendirme standartları bütünü, toplumsal uzlaşmaların ve deneyimlerin bireylerin zihinlerinde tortulanması sonucunda ortak bir hissediş olarak tezahür eder. İşte bu sayede, bir dönemin üslûbunu handiyse sezgisel bir şekilde hissederiz; somut ölçütlerini bilmeden, onu rahatlıkla ayırt etmeyi, kabaca da olsa beceririz.
Müzik üslûbu bir yandan toplumsal genelliğiyle diğer yandan bestecinin ifade özgüllüğüyle belirlenir. Diğer bir deyişle, dönemin müzik üslûbu ne salt toplumsal bir birikimin kendini bireylere dayatması ne yalnızca bireysel icatların toplum alanına yayılmasının sonucudur. Toplum hayatı, bireysel etkileşimlerle, bunların ürünü olup onların öznelliklerini aşan yapısal ögelerin sürekli olarak eklemlenmesi olarak özetlenebilir. Toplum hayatının gündelik pratikleri, çevresel zorunlulukların (kaynaklar, coğrafya, iklim, vb.) ortaya çıkardığı sorunların çözümüne yönelik yordamlar icat etmeyi gerektirir. Bu çözüm biçimleri, zamanla yapılanıp kurallara dönüşür. Birlikte yaşamanın pratik gereklerinin normatif yapılanması etik olarak adlandırılan bir doğruluk ölçütleri bütünü oluşturur. Toplum hayatı aynı zamanda etik normların, güzel-çirkin ikiliğinin ayrıcı ölçütlerini şekillendirdiği bir anlamlandırma sistematiğini, diğer bir deyişle ‘estetik’i koşullar. Böylece etik ve estetik, birbirine doğrudan bağlı, bir çeşit bileşik kaplar gibi çalışan normlar bağlamı olarak kurulur. Beğeniler, bireysel tercihler olarak belli bir öznellik alanından yayılsalar da kolektif anlam birimlerine, etik-estetik ekseninin nirengilerine göre şekillenir. Popüler müziğin ticarî başarısını sağlayan özelliği, en yaygın ortak eğilim ve beklentileri besleyen klişeleri üretebilmesinde bulunabilir. Bu yaygın eğilimlerden kaçan etik-estetik anlayışlar her zaman her toplumda var olmuştur; ancak bunların da kolektif olarak belirlenmiş sınırları vardır. Bir toplumdaki marjinalliğin ya da öncü davranışın hem aktörleri hem yapılabilirlik sınırları yine belli bir tarihsel bağlam içinde konumlanan toplumsal koşullara bağlıdır. Bireysel özgürlüklerin kısıtlandığı, baskıcı toplum düzenlerinde uçlara gitme eğilimi içindeki etik ve estetik dönüştürücülükler ya hiç kamusal ifadeye dönüşemezler ya sert otorite sahipleri tarafından dışlanır, hatta yok edilirler (Auto-da-fé’lere kurban verilen heretikler, cadılar; derisi yüzülen tasavvuf ehilleri, vb.). Daha özgürlükçü ortamlarda, mevcut toplumsal yapıların eleştirisini yapan etik-estetik arayışlar, meşru marjinallikler olarak toplum hayatında kendilerine ayrılmış kontenjanlara yerleşirler. Demokratik ilkelerin genel anlamda benimsendiği bir toplumda, eleştirel söylemler (felsefe, siyaset bilimi, sosyoloji…) ve temsiller (sanat, estetik…), kitlesel bir kabul görmeseler bile belli bir meşruiyet kazanırlar. Aykırı düşünce ve eylem aktörleri her zaman mevcut olmuş olsa da otoriter toplum düzenlerinde en iyi olasılıkla ‘deli’ ve ‘soytarı’ rolleri içinde, hiyerarşinin en dibinde, etkileri kısıtlı ya da tamamen sönümlenmiş olarak var olabilirlerdi. Demokratik eğilimlerin hâkim olduğu günümüz (bütün kültürel farklılıklara karşın eşzamanlı bir küresel kültür etkileşimi içinde bulunan) toplum hayatında, mevcut etik ve estetik kabuller karşısında eleştirel tutum almak, marjinal olmaktan çıkmış, bunca akışkan bir karakter kazanmış olan kapitalizm için vazgeçilmez bir nitelik hâline gelmiştir. İşte bu nedenle günümüz küresel kültür ortamı içinde döneme damgasını vuran bir sanat üslûbundan bahsetmek artık mümkün değildir.
Bütün sanat dalları, belli bir tarihsel dönemde, içinde geliştikleri çağın ve toplumun etik-estetik bağlamının özelliklerini simgesel ifadelere dönüştüren bir üslûp bütünlüğü arz etmişlerdir. Bir müzik eserini işittiğimiz zaman onu zaman-mekân matrisine yerleştirebilmemizi sağlayan özellik, onun, içinde kurgulandığı tarih sahnesinin maddî ve manevî bileşenlerini simgesel olarak yansıtabiliyor olmasıdır. Bu bileşenleri (1) hâkim üretim ilişkileri; (2) toplum hayatının akış hızı; (3) insan ilişkilerinin eylem sınırlılıkları; (4) toplumsal uzamın düzenlenme ve anlamlandırılma biçimleri olarak özetlemek mümkündür. Ses sistemi, makam, ezgi, armoni, kontrpuan, icra biçimleri, çalgılar, tınılar hep bu toplumsal özelliklerle uyumlu bir şekilde kalıba dökülür. Dönemin üslûbu adını verdiğimiz özgün ifade bağlamı, bu bileşenlerin işaretlerini sarih ve zımnî biçimlerde içerir. Bir müzik eserini, toplum hayatının maddî özelliklerinin birebir yansıması olarak kabul etmek mümkün değildir. Örneğin toplumdaki çatışma ögelerinin genel anlamda bir üslûba yansıdığı iddia edilebilirse de bunları birebir nota değerleriyle çözümlemek söz konusu olamaz. Müziğin toplum hayatını yansıtma özelliği, her değer, norm, yapı, ilişki, çatışma, bütünleşme, uzlaşma ögesinin ya da her kolektif bellek unsurunun birebir müziğin teknik elemanlarında takip edilebilmesi anlamına gelmez. Ancak müziğin genel düzenlenişi, bizatihi müzik tasavvurunun kendisi, ezgilerin hangi hiyerarşi ya da düzen anlayışıyla yapılandırıldığı, (çoksesli müzik bağlamlarında) çokseslilik ögelerinin nasıl kullanıldığı, hangi tınıların makbul addedildiği gibi ölçütler, hâkim (toplumsal meşruiyeti ve yaygınlığı olan) üslûbun ne olduğunu belirler. Toplum hayatının aynı zamanda bir sesler dünyası olduğunu, bireylerin toplumsallaşmasında sessel uyaranların önemli bir yer kapladığını belirtmemiz gerekir. Buna göre, gördüğümüz ve hissettiğimiz dünya, aynı zamanda seslerle anlamlı hâle gelen bir zaman-mekân dekoru olarak tasavvur edilebilir. Bu nedenle, bireysel ve kolektif zihin edinimlerinin oluşumunda, sesler tamamlayıcı değil kurucu özellik arz ederler. Böyle bir toplumsallaşma sonucunda, müzik yaşadığımız dünyayı hem anlamlandırma hem temsil etme düzlemine dönüşür. Diğer bir deyişle, sesleri, bildiğimiz dünyanın cinsinden düzenleriz. Toplumda olmak, bir güven sistemi etrafında uzlaşmak anlamına gelir. Güven sistemi, temelde hukuk düzeni tarafından sağlanır. Ancak hukuk düzeninin kaynakları çağlara ve üretim biçimlerine göre değişir. Hukuk (hakların düzenlenme mantığı), tarım toplumlarında genellikle gelenek ve din olarak tezahür ederken, sanayi toplumlarında demokrasi ve bireysel özgürlük esaslarına dayalı olarak kurumsallaşır. O nedenle birincilerde hep benzer kalıpların tekrarı, ikincilerde yenilik ve ilerleme düsturları estetik temsillerin nasıl makbul addedileceğini belirler. Günümüzün küresel finans kapitalizmi üretim biçimindeyse, farklılaşma, parçalılık, akışkanlık, bütünlüksüzlük ve belirsizlik ilkeleri kazanç kaynağı hâline geldiği için, hâkim etik-estetik kabuller de aynı doğrultuda çoğul ve heterojen hâle gelmiştir. Bu nedenle, önceki üretim biçimlerinde belli bir çağ estetiği, döneme damgasını vuran üslûp anlayışı mevcutken, günümüz küresel kültür akışkanlığı rejimi içinde bu estetik uzlaşma zemini önemli ölçüde ortadan kalkmıştır. Sürekli değişme, akışkanlık ve belirsizliğin beslediği ekonominin etik-estetik bağlamının da akışkanlık ve belirsizlik üzerine inşa edilmesi elbette son derece doğal kabul edilmelidir.
Çağımızı tanımlayan belli bir üslûp kolay teşhis edilemiyor. Bunun yerine sonsuz bir çoğulluk, sayısız ses bileşimi denemesi, farklı çağların üslûplarının bir arada var olması, üstelik bunların yeni tekniklerle buluşturulması söz konusu (örneğin ney çalgısıyla barok müzik kalıpları kullanılan bir müzikal kompozisyona elektronik loop’larla eşlik edilebilir!). Bütün bu çoğulluğun büyük bir demokrasi hareketi olduğu ileri sürülebilir. Bu iyimser tanımda kuşkusuz toplumbilimsel bir doğruluk payı var. Ancak çağımız, özgürlüğü salt ben-merkezcilik, çoğulculuğu etik-estetik değerlendirme ölçütlerinin buharlaşması olarak tanımlamak isteyen neoliberal ideolojinin gizli otoriterliğinin etkisi altında tanımlanabilir. Oysa toplum hayatı, yerçekimsiz bir sorumsuzluk hâli, öznelliklerin nesnellik ölçütü olarak kabul edildiği (“ben bunu doğru bulmuyorum çünkü bunu sevmiyorum”) bir karmaşa hâli olarak varlığını sürdüremez. Çağa damgasını vuran üslûp, bir yanıyla toplumsal yapıların baskıcılığını simgelese de diğer yanıyla bireylerin toplum hayatında gereksinim duydukları güven sisteminin varlığını hatırlatır. Yerçekimsiz ortamın uçuşmayı sağlayan eğlenceli bir yanı olabilir; ancak insan, varoluşsal bir zorunluluk olarak ayaklarını yere sağlam basmak ister. Çağımızın üslupsuz hâli salt ve sınırsız özgürlük sunuyor olabilir. Ancak, mahkûmu olduğumuz toplum hayatını sürdürebilmek için otoriter baskıcılıktan arındırılmış yeni bir uzlaşma zemini bulmak zorundayız.
Çağa damgasını vuran üslûbu, bireysel özgürlüğü teşvik eden ancak sorumluluk ahlâkını içeren şekilde yeniden tasavvur etmeye çabalamak, aynı zamanda müziğin sahici demokrasi mücadelesi olarak da yorumlanabilir.
Demokrasi… telaffuzu kolay, dengesini tutturmak zor ülkü.
ALİ ERGUR
1 Ekim 2025, Denizli
